:: Arimak salbatu, hizkuntzetan hitz egin: erlijio gatazka, generoen aldaketa euskaran ::

"Itxura denez, Euskal Herria ebanjelizatu egin da, eta euskaldunak kristau onak dira... Hala ere, badira eszena atzeko gurtzak, jainkotasun txiki ahaltsuak" (Barandiaran 1972:78). Euskaldunak berandu samar ebanjelizatu izanari nolabaiteko meritua eman zaio, euskara mantentzeari dagokionean. Erromatar elizaren ustezko eragin orokortzailetik babestuta (ahalegin logikoa), euskaldunak aske ziren beren jainkoak beren hizkuntzan nahi zuten moduan gurtzeko. X. mendean, euskaldunak erlijioz aldatu eta katoliko sutsu bihurtu ziren. Hala ere, goiko aipuak dioen bezala, ez zituzten ezinbestez guztiz alde batera utzi beren sinesmen "paganoak" (eta sinesmen horiek ere euskaraz transmititu ziren). Kontakizun horretan, baina, erlijioaren eta hizkuntzaren artean lotura argia dagoela onartzen da.